Bewonersinitiatieven autodelen: van keukentafelplan naar draaiend systeem

In een nieuwe aflevering van de podcast Natuurlijk!Deelmobiliteit zoomen we in op bewonersinitiatieven voor autodelen. Hoe begin je met een paar buren, hoe regel je verzekering, laadpalen en afspraken, en wat betekent dat voor de straat, de kosten en de rol van de gemeente?

Te gast zijn Rik van der Velden, mede-oprichter en voorzitter van bewonersinitiatief Iris Electric in Eindhoven, en Annaricht Hannema, betrokken bij de werkgroep Bewonersinitiatieven binnen Natuurlijk!Deelmobiliteit. Samen laten ze zien hoe lokale energie kan uitgroeien tot een goed werkend deelautosysteem en welke ondersteuning daar vanuit gemeenten bij past.

Van volle straten naar gedeelde elektrische auto’s

In de Eindhovense Iriswijk was de uitgangssituatie herkenbaar: veel auto’s in de straat, hoge parkeerdruk en bewoners die zich zorgen maakten over ruimte en leefbaarheid. Tegelijk werkte de gemeente toe naar emissievrij vervoer binnen de ring, terwijl een eigen elektrische auto voor veel huishoudens geen haalbare optie was.

Uit die optelsom van parkeerdruk, betaalbaarheid en verduurzaming ontstond Iris Elektrick: een groep buurtbewoners die gezamenlijk autodelen. Ze begonnen klein, met twee auto’s, een gedeeld sleutelkastje en een eenvoudige online agenda om ritten te reserveren. Gaandeweg groeide dit uit tot een stichting met een kleine vloot elektrische auto’s en een vaste groep gebruikers, met duidelijke afspraken over reserveren, onderhoud en kostenverdeling.

De “warme kring”: waarom schaal niet oneindig is

In de podcast komt meerdere keren het begrijp de “warme kring” terug: een groep gebruikers die elkaar kennen, elkaar durven aanspreken en zich verantwoordelijk voelen voor de gezamenlijke auto’s. Volgens Rik en Annaricht werkt dat goed bij een overzichtelijke groep; als de kring te groot wordt, neemt anonimiteit toe en wordt het lastiger om gedrag en zorg voor de auto’s gezamenlijk te organiseren.

Iris Elektrick denkt daarom in subgroepen per auto: per voertuig is er een kern van gebruikers uit de directe omgeving die “hun” auto schoon en bruikbaar houden. Via de reserveringstool kunnen andere buurtbewoners ook gebruikmaken van de auto, maar de basis blijft een herkenbare groep. Groei zien zij eerder in meerdere initiatieven in verschillende buurten dan in één heel groot initiatief.

Kostenstructuur: beschikbaarheid en gebruik in balans

De podcast gaat ook in op de vraag hoe je een betaalbare en eerlijke prijsstructuur inricht. In de beginfase verrekende Iris Elektrick alle kosten in de kilometerprijs. Dat leidde tot discussies: mensen die weinig reden betaalden nauwelijks mee aan vaste kosten, terwijl zij wél profiteerden van de beschikbaarheid van de auto’s.

Daarom is de structuur aangepast naar een maandelijks abonnement per autorijder, gecombineerd met een prijs per gereden kilometer (en in sommige gevallen per uur). Zo betaalt iedereen mee aan de beschikbaarheid, terwijl intensieve gebruikers nog steeds meer betalen dan incidentele gebruikers. Kosten en gebruik worden in een duidelijk overzicht gedeeld met alle deelnemers, zodat zichtbaar is hoe de verdeling uitpakt.

Rik illustreert in de aflevering dat de echte “kosten” van een eigen auto verder gaan dan brandstof en afschrijving. Hij verwijst naar onderzoekscijfers over jaarkilometrages en tijdsbesteding en rekent voor dat, als je rijtijd, werktijd om de auto te bekostigen en extra tijd optelt, de meerwaarde van een eigen auto geringer kan uitvallen dan veel mensen denken. 

Juridische basis en verzekering: bewonersinitiatief als serieuze organisatie

Een bewonersinitiatief dat voertuigen deelt, krijgt te maken met juridische en verzekeringsvragen. In de aflevering beschrijven Rik en Annaricht onder andere:

• de keuze voor een stichting als juridische vorm, inclusief bestuur en statuten;
• het afsluiten van een verzekering die autodelen dekt, via een aanbieder die hier specifieke producten voor heeft;
• het werken met onderlinge overeenkomsten met deelnemers, zowel over gebruik als over eventuele leningen voor de aanschaf van auto’s.

De ervaring uit Iris Elektrick is dat het loont om deze basis goed te regelen. Tegelijk geven de sprekers aan dat toegankelijke voorbeeldcontracten en formats veel tijd zouden schelen voor nieuwe initiatieven. Producten waar Natuurlijk!Deelmobiliteit op dit moment concreet werk van maakt. 

Wat heb je als gemeente nodig om bewonersinitiatieven te ondersteunen?

De casus uit Eindhoven laat zien dat bewoners veel zelf kunnen organiseren, maar op een aantal punten afhankelijk zijn van de gemeente:

• Ruimte op straat: vaste of herkenbare plekken voor deelauto’s, zodat gebruikers weten waar de auto staat en de auto zichtbaar is in de wijk.
• Laadinfrastructuur: laadpalen op logische plekken bij deelautolocaties, met afspraken over aansluiting, beheer en kosten.
• Vergunningen en procedures: duidelijke routes voor parkeer- en laadvergunningen, afgestemd op het karakter van het initiatief.

Annaricht benadrukt in de podcast het belang van een ambassadeur binnen de gemeente: een vaste contactpersoon die bewonersinitiatieven wegwijs maakt en intern kan schakelen met collega’s van mobiliteit, openbare ruimte, parkeren en energie. In sommige gemeenten is zo’n rol al ingevuld; elders is dit nog in ontwikkeling.

Werkgroep Bewonersinitiatieven: naar meer houvast

Binnen Natuurlijk!Deelmobiliteit werkt een werkgroep Bewonersinitiatieven aan beter begrip en ondersteuning van dit type autodelen. In een eerdere fase is bij meerdere initiatieven in het land opgehaald hoe zij werken. Dat leverde onder meer op:

• een typologie van verschillende vormen van autodelen, waaronder verschillende bewonersvarianten;
• inzicht dat gesprekken vaak langs elkaar heen lopen als niet duidelijk is over welke vorm het precies gaat;
• de behoefte aan meer gedeelde kennis over juridische vormen, financiën en organisatie.

In de huidige fase werkt de werkgroep onder andere aan een toolbox voor gemeenten en aan het scherper beschrijven van de rol van de gemeentelijke ambassadeur. Ook wordt verkend hoe bewonersinitiatieven beter zichtbaar gemaakt kunnen worden in beleid en monitoring. 

5 inzichten om mee te nemen

Uit de aflevering: 

1. Een bewonersinitiatief kan klein beginnen, maar verdient een stevige basis
   Een eerste auto en een simpele reserveringstool zijn vaak genoeg om te starten, mits verzekering, afspraken en verwachtingen duidelijk zijn.

2. De kracht zit in de “warme kring”
   Een overzichtelijke groep gebruikers die elkaar kent, maakt het makkelijker om auto’s schoon, bruikbaar en beschikbaar te houden. Groei kan ook door meerdere initiatieven in verschillende buurten.

3. Prijsstructuur is meer dan een tarief per kilometer
   Door vaste kosten en gebruikskosten te scheiden, ontstaat een verdeling die beter aansluit bij zowel frequente als incidentele gebruikers. Transparantie helpt om draagvlak te behouden.

4. Gemeentelijke ondersteuning gaat verder dan alleen subsidie
   Ruimte op straat, laadinfrastructuur, heldere procedures en een interne ambassadeur zijn minstens zo belangrijk voor het slagen van een initiatief. 

5. Gedeelde kennis voorkomt dubbel werk
   Standaardformats voor contracten, voorbeeldafspraken en praktische handreikingen kunnen ervoor zorgen dat nieuwe initiatieven minder tijd kwijt zijn aan uitzoekwerk en meer aan het organiseren van delen.

Beluister de aflevering

Werk je bij een gemeente, regio of organisatie die te maken heeft met bewonersinitiatieven voor autodelen of wil je hiervoor ruimte maken in beleid of pilots? In deze podcastaflevering hoor je de ervaringen uit de Iriswijk in Eindhoven en de inzichten uit de werkgroep Bewonersinitiatieven. Samen geven ze een concreet beeld van wat er komt kijken bij deze wijze van autodelen en welke rol gemeenten kunnen spelen in het ondersteunen en faciliteren van deze initiatieven.